Majalah Cupumanik

RÉK maké nu mana: naha carangka atawa sarangka? Naha tingal atawa tinggal? Naha leler atawa lélér? Naha murag atawa ragrag? Naha aktip atawa aktif?Jst.

Dina kurung-karang, remen nanya saperti kitu, babakuna ka diri sorangan. Najan geus ngarasa tabah kana basa nu dipaké, angger wé sok salempang lebah milih kekecapan mah. Sieun salah. Hariwang batur teu ngartieun. Palias digeuhgeuykeun batur.

Bisa jadi réa nu ngarang teu nepi ka kitu prosésna. Kawilang remen manggihan karangan—babakuna beunang nu alanyar ngarang—nu sidik pisan cara nuliskeun kekecapanana ukur ngindung kana dédéngéan. Bédana wanda basa lisan jeung wanda basa tinulis tayohna teu pati dipikiran.

Nu sidik, cara milampah pagawéan séjénna, ngarang gé butuh ku batur pakumaha. Lebah muguhkeun kekecapan mah batur pakumaha téh babakuna kamus.

Éstu karasa yén ngarang téh gumantung pisan kana kekecapan. Salah kecap tangtu bisa nimbulkeun salah harti. Ari salah harti puguh wé bisa ngalantarankeun gagalna komunikasi.Tah, mun ras ka dinya pangpangna mah butuh ku kamus téh.

Paling copélna, kamus téh aya dua golongan. Kahiji, kamus dwibasa atawa kamus sinonim. Contona: Sundanese-English Dictionary (Kamus Sunda-Inggris) yasana R.R. Hardjadibrata (Pustaka Jaya, 2003). Kadua, kamus umum. Contona: Kamus Basa Sunda yasana R. Satjadibrata (Kiblat Buku Utama, 2005).

Duanana perlu. Kamus nu kahiji penting, antarana keur muguhkeun sasaruaan ti antara kekecapan dina hiji basa jeung kekecapan dina basa lianna. Ongkoh, beuki dieu beuki karasa réana kekecapan tina basa deungeun nu lar sup ka lingkungan basa urang.

Mana komo kamus nu kadua mah. Mangpaatna pohara gedéna, antarana pikeun ngécéskeun hartining kekecapan, muguhkeun éjahan, jeung ngabeungharan kekecapan urang. Lain sakali dua kali, sajeroning ngotéktak harti hiji kecap, gok paamprok jeung kecap "anyar" nu manahoréng hirup dina komunikasi sapopoé.

Nu matak, keur diri sorangan, geus nyieun palanggeran. Mun kudu diécéskeun mah, antarana kieu:

• Usahakeun sangkan kamus salawasna maturan urang sajeroning ngarang.
• Dina prosés ngarautan tulisan, pariksa deui kekecapan nu dipaké. Naha éjahanana bener? Naha maksudna kira-kirana baris kaharti ku balaréa? Jst.
• Unggal manggih kekecapan ahéng alusna dicatet, terus pariksa aya henteuna dina kamus.

Remen ulin ka toko buku. Ngahaja, néangan kamus. Bongan basa teu weléh mekar. Kekecapanana beuki dieu bisa jadi beuki beunghar. Moal boa aya kamus anyar.

Kangaranan ngalanto ka toko, tangtu réa piliheun. Beulieun kudu dipilihan. Dina urusan kamus gé kitu. Tah, sorangan mah antarana kieu prinsipna téh:

• Kamus nu alus teu ukur nerangkeun hartining kekecapan. Kudu aya conto ngalarapkeunana.
• Kamus téh kudu napak kana kanyataan basa nu hirup. Teu saeutik kamus nu eusina ukur nyonto kana kamus saméméhna. Réa kekecapan nu geus teu diparaké aya di dinya, ari kekecapan nu diparaké kénéh réa nu teu diwadahan.
• Kadé bisi eusina kalah silih tunjuk. Conto: "anbia: il. ambia." Barang nu kudu diilikan téa dibuka kateranganana ukur "ambia: il. anbia".
• Pariksa nu nyusunna. Naha kira-kirana otoritatif, mémang ahlina, tur bisa dipercaya?
• Pariksa titimangsa wedalanana. Alus milih nu pangmutahirna.

(Hawé Setiawan)